Generatieve AI bij gemeenten en overheid: wat mag er, en hoe richt u het in?
Kort antwoord
Sinds het overheidsbrede standpunt van april 2025 mogen gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties generatieve AI ruimer inzetten, onder voorwaarden: een risicoanalyse vooraf, betrouwbare modellen en getrainde medewerkers. Het kabinet geeft de voorkeur aan Europese en open-source oplossingen en eigen, beheerste alternatieven. Daarnaast gelden de AVG, de AI Act en, voor impactvolle algoritmes, het Algoritmeregister.
Van terughoudend naar ruimer
In december 2023 was het voorlopige standpunt voor het Rijk streng: niet-gecontracteerde toepassingen zoals publieke chatbots waren in beginsel niet toegestaan, en elke toepassing vroeg vooraf een risicoanalyse. Dat werd in de praktijk vaak als te beperkend ervaren.
Het overheidsbrede standpunt van april 2025 vervangt dat. Het geldt ook voor gemeenten, provincies en waterschappen, en geeft ambtenaren meer ruimte, bijvoorbeeld om vergunningen sneller te behandelen of vragen van inwoners sneller te beantwoorden. De voorwaarden blijven: een duidelijke risicoanalyse, betrouwbare modellen en verantwoord gebruik.
Wat een gemeente moet regelen
- Risicoanalyse per toepassing, met een DPIA waar persoonsgegevens worden verwerkt. Zie DPIA voor generatieve AI.
- AI-geletterdheid: medewerkers weten wat het model kan en waar het de mist in gaat. Zie AI-geletterdheid.
- Overzicht: welke AI-toepassingen er zijn, waarvoor en met welke gegevens. Impactvolle algoritmes horen in het Algoritmeregister. Zie Een AI-register opzetten.
- AI Act: publieke organisaties die hoog-risico-AI inzetten, moeten een grondrechteneffectbeoordeling uitvoeren en het gebruik registreren in de EU-databank.
- Informatiebeveiliging en archief: AI-gebruik valt onder de BIO, en gesprekken en uitkomsten kunnen onder de Woo en de archiefplicht vallen.
Eigen beheer en Europese modellen
Het standpunt noemt de voorkeur voor Europese en open-source oplossingen, en eigen, beheerste alternatieven voor publieke chatbots, zoals de interne assistent van de provincie Zuid-Holland. Dat sluit aan bij de zorg over buitenlandse rechtsmacht over overheidsgegevens. Zie De CLOUD Act en uw Europese data.
Een eigen AI-omgeving met open-weight modellen voldoet aan beide wensen: de modellen zijn inzichtelijk en de gegevens van inwoners blijven in de eigen infrastructuur.
werqly voor gemeenten
werqly draait een eigen AI-node in de serverruimte van de gemeente of in een afgesloten rack in een datacenter, met open-weight modellen van onder meer Europese makers. In werqly AI Control bepaalt u per afdeling welke bronnen en automatiseringen beschikbaar zijn, en de audit log levert het overzicht dat risicoanalyse, register en verantwoording nodig hebben. Zie AI voor gemeenten en overheid.
Veelgestelde vragen
Vragen over dit onderwerp
Mogen ambtenaren ChatGPT gebruiken?
Het overheidsbrede standpunt van april 2025 geeft meer ruimte voor generatieve AI dan het voorlopige standpunt van 2023, maar onder voorwaarden: een risicoanalyse vooraf, betrouwbare modellen en verantwoord gebruik. Een gemeente moet per toepassing beoordelen of een dienst daaraan voldoet.
Geldt het overheidsbrede standpunt ook voor gemeenten?
Ja. Het standpunt is opgesteld samen met medeoverheden en geldt behalve voor het Rijk ook voor gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties.
Moet een AI-toepassing in het Algoritmeregister?
Impactvolle algoritmes, die gevolgen hebben voor inwoners of bedrijven, horen in het Algoritmeregister. Voor hoog-risico-AI komt daar onder de AI Act registratie in de EU-databank bij. Een interne schrijfassistent valt daar meestal niet onder, maar hoort wel in uw eigen AI-register.
Waarom kiezen overheden voor eigen AI-omgevingen?
Omdat het standpunt de voorkeur geeft aan Europese, open-source en eigen beheerde oplossingen, en omdat gegevens van inwoners dan niet onder buitenlandse rechtsmacht of voorwaarden van een externe leverancier vallen.
Bronnen
- Rijksoverheid — Overheid verruimt standpunt inzet generatieve AI (22 april 2025)
- Algoritmeregister van de Nederlandse overheid
- AI Act — Verordening (EU) 2024/1689, artikelen 27 en 49
Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Regels en richtsnoeren veranderen; controleer bij twijfel de genoemde bronnen of vraag uw jurist of FG.